Beş Duyu, Bir Destinasyon: Muş

Doğu Anadolu’nun Sessiz Ama Güçlü Hikâyesi

Türkiye’nin bazı şehirleri vardır; turizm broşürlerinde çok görünmez ama içine girdiğiniz anda size gerçek Anadolu’nun ruhunu gösterir. Muş da tam olarak böyle bir yer. Gürültüden uzak, sakin ama derin bir hikâyesi olan bir şehir.

Doğu Anadolu’nun geniş ovaları, kadim tarihi ve sade ama güçlü kültürüyle Muş, ziyaretçiye gösterişli bir turizm vitrini sunmaz. Bunun yerine çok daha değerli bir şey sunar: samimiyet ve otantik bir deneyim.

Anadolu’nun bazı şehirleri vardır; çok konuşulmaz ama tarih onların omuzlarında yükselir. Muş tam da böyle bir yer.

Doğu Anadolu’nun geniş ovaları, Malazgirt’in tarih sahnesini değiştiren zaferi, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Kafkasya’dan gelen Türk topluluklarının bıraktığı kültürel izler…

Muş aslında tek bir hikâye değildir.
Selçuklu’dan Cumhuriyet’e uzanan çok katmanlı bir Anadolu hikâyesidir.

Bu hafta Beş Duyu, Bir Destinasyon serisinde rotamızı Benim de Memleketim Muş’a çeviriyoruz.

Görmek: Sonsuz Bir Ova ve Mor Bir Deniz

Muş denince ilk akla gelen şey Muş Ovası. Türkiye’nin en geniş ovalarından biri. İlk bakışta sade görünür ama bahar aylarında adeta bir doğa mucizesine dönüşür.

Nisan sonu ve mayıs başında açan endemik Muş Lalesi, ovanın bazı bölgelerini mor-kırmızı bir halıya çevirir.

O an şunu fark edersiniz:
Burası Instagram filtresiyle değil, doğanın kendi filtresiyle güzel.

Tarihi açıdan da şehir oldukça derin.

Selçuklu döneminden kalan Muş Ulu Camii, Malazgirt Ovası’na yakınlığı ve kadim yerleşimleriyle şehir aslında Anadolu tarihinin sessiz tanıklarından biri.

Ama bu ova yalnızca tarımın değil Anadolu tarihinin de merkezi.

1071 yılında Sultan Alparslan’ın Bizans ordusunu mağlup ettiği Malazgirt Zaferi, Anadolu’nun kaderini değiştirdi. Bu zafer yalnızca bir savaş değildi; Anadolu’nun kapılarının Türklere resmen açıldığı tarihsel bir dönüm noktasıydı.

Bu ovada yürürken bir gün toprağın içinde pas tutmuş bir at nalına ya da kırık bir mızrak ucuna rastlarsan sakın şaşırma!

Çünkü bastığınız yer sıradan bir toprak parçası değildir.
Bu ova, Malazgirt’in yankısını hâlâ içinde taşıyan bir meydandır.

Ayağınızın altındaki toprak, bir zamanlar atların nal sesleriyle titredi.
Kılıçlar çekildi, sancaklar yükseldi, dualar göğe karıştı.

O yüzden yürürken bir an dur…
Ve hatırla:

Bastığınız yer sadece toprak değil.
Altında kefensiz yatanların emanetidir.

Bugün Malazgirt Ovası’nda yürürken geniş ufka bakarsınız ve şunu hissedersiniz:
Bu topraklar sadece coğrafya değil, bir medeniyet başlangıcıdır.

Duymak: Malazgirt’ten Gelen Sesler

Muş’un sesi çoğu zaman sakin ve derindir.

Sabahın erken saatlerinde ovanın ortasında yürürken rüzgârın otların arasından geçişini duyarsınız. Bu sessizlik aslında Doğu Anadolu’nun karakteridir.

Ama Muş’un sesi sadece doğadan gelmez.
Kültürden ve müzikten de gelir.

Cumhuriyetin ilk yıllarında özellikle Azerbaycan’dan ve Kafkasya’dan gelen Türk toplulukları, bölgenin müzik ve kültür hayatına büyük katkı sağlamıştır. Bu göçler Muş’un folklorunu zenginleştirmiştir.

Bu kültürel mirasın en bilinen örneklerinden biri ise Anadolu’nun dört bir yanında bilinen “Berivan” türküsüdür.

Bu türkü, Muş’un Bulanık ilçesinden sanatçı Ertuğrul Polat’a aittir ve Doğu Anadolu’nun duygusunu en iyi anlatan eserlerden biri olarak kabul edilir.

Muş’ta bir köy yolundan geçerken yol kenarında bir ozan ya da bir dengbêj söylüyorsa, onu sakın sıradan bir türkü gibi dinlemeyin.

O, kulağa hoş gelen bir şarkı değildir.
O, tam da bir ananın yaktığı ağıttır.

Bazen bir mersiye olur; yitip gidenlerin ardından yakılan ağır bir söz.
Bazen bir sîven olur; acının, hasretin ve hatıranın sesi.

Her kelimesi yılların yükünü taşır.
Her ezgisi toprağın hafızasından kopup gelir.

O yüzden Muş yollarında bir dengbêjin sesine rastlarsanız, sadece dinlemeyin…
Bir an durun.

Çünkü o ses, bir insanın değil bir halkın kalbinden çıkan hikâyedir.

Bazen ne söylediğini anlamazsınız…
Ama yine de gözleriniz dolar.

Çünkü bir ağıdı anlamak için kelimeleri bilmek gerekmez.
Acı dil bilmez.

Bazı ağıtlar anlaşılmak için değil, hissedilmek için söylenir.

Koklamak: Tandır, Ova ve Kafkas Mutfağı

Muş’un kokusu yalnızca Anadolu mutfağından gelmez.

Cumhuriyetin ilk dönemlerinde bölgeye yerleşen Azerbaycan ve Kafkas Türkleri, gastronomiye önemli katkılar bırakmıştır.

Bu katkıların en lezzetli örneklerinden biri ketedir.
Azeri mutfağının meşhur hamur işi olan kete, Muş ve çevresinde yıllardır yapılan ve özellikle özel günlerde sofraya gelen bir lezzettir.

Köy evlerinde tandır ateşinin kokusu, yeni pişmiş ekmek ve tereyağıyla birleşir. Bu kokular Doğu Anadolu’nun mutfağının özüdür.

İlkbaharın coşkusuyla Tendürek’in eteklerinden kabaran Murat Nehri, önüne kattığı kar suyunu ve bereketli toprağı sürükleyerek yol alır. Suları kabarır, sesi çoğalır, akışı hızlanır.

Sanki bir yere yetişir gibidir…
Sanki kalbinde bir hasret vardır.

Çünkü Murat bilir; yolunun sonunda büyük bir kavuşma vardır.
Bir an önce ağabeyi Fırat’a kavuşmanın telaşıyla akar, kıvrılır, taşar.

Baharın getirdiği o taze toprak kokusu, eriyen karların serinliği ve suyun taşıdığı hayat… O ovada yürürken insanın içine dolan o duygu kelimelere sığmaz.

Bazı şeyler anlatılmaz.
Murat’ın Fırat’a koşan kokusu da işte öyle… yaşanır.

Tatmak: Göçlerin Zenginleştirdiği Bir Sofra

Muş mutfağı aslında bir göç mutfağıdır.

Anadolu yemeklerinin yanında Kafkas etkisi de güçlü şekilde hissedilir.

Öne çıkan lezzetler arasında:

• HANGEL : Terekemelerin en önemli yemeğidir.
• Muş Köftesi
• Keşkek
• Çorti Aşı
• Kete (Azeri mutfağından)
• Tandır ekmeği
• Hğaşıl (Xaşıl)
• Pişi

Özellikle Yoncalı’da yapılan sıcak pişi… İşte o bambaşka bir hikâyedir.

Yağdan yeni çıkmış, dışı çıtır içi yumuşacık pişiyi ikiye açarsınız. İçine koyduğunuz Tulum (Tuluğh) Çeçil Peyniri sıcak hamurun içinde yavaşça erir, uzar, kokusunu yayar. O an tereyağı kokulu hamurla tuzlu, karakterli peynir birbirine sarılır.

Bir lokma alırsınız…
Hamurun sıcaklığı, peynirin uzayan lezzeti ve o köy kahvaltılarının samimi ruhu aynı anda damağınıza düşer.

Bu öyle sıradan bir kahvaltılık değildir.
Adeta kahvaltı masasına yazılmış bir destandır.

Yoncalı’da sıcak pişi ile Tulum (Tuluğh) çeçil peynirinin buluşması, Anadolu’nun en sade ama en unutulmaz lezzetlerinden biridir.

Yemediyseniz…
Gerçekten söylüyorum: ölmeden önce mutlaka tatmanız gereken lezzetlerin başında gelir.

Hangel…
Terekeme mutfağının kalbinden çıkan, sadeliğiyle insanı yakalayan bir lezzet hikâyesidir.

İncecik açılan hamurlar sabırla kesilir, kaynar suya bırakılır ve usulca olgunlaşır. Sonra sahneye tereyağı çıkar… Tavada kızarken mutfağı saran o koku var ya, işte hikâyenin kalbi orada atar. Üzerine döküldüğünde hamurun her katını sıcak bir dokunuşla sarar.

Ama asıl büyü, kavrulmuş soğanın o karamelize kokusuyla başlar. Altın rengine dönen soğan, tereyağıyla buluşur ve hangelin üzerine adeta bir taç gibi yerleşir. Yanında yoğurt… serin, beyaz ve dingin. Bir kaşık aldığınızda sıcak hamur, tereyağının ipeksi dokusu, soğanın hafif tatlılığı ve yoğurdun ferahlığı birbirine karışır.

İşte o anda tabakta sadece bir köy yemeği yoktur.
Bir kültür vardır. Bir hafıza vardır.

Haşıl…; Bulgurun ateşte ağır ağır olgunlaştığı, tereyağının sıcak dokunuşuyla parladığı ve yoğurdun serin beyazlığıyla buluştuğu bir aşk hikâyesidir aslında Haşıl.

Kaynayan tencerede bulgur sabırla pişerken, tereyağı üstüne altın gibi akıp onu sarar. Ardından Sarımsaklı yoğurt sahneye çıkar; serin, kadife gibi ve baştan çıkarıcı… Bir kaşık aldığınızda bulgurun tok lezzeti, tereyağının sıcaklığı ve yoğurdun ferahlığı birbirine karışır.

İşte o anda tabakta sadece bir yemek yoktur.
Bir tutku vardır.

Haşıl; bulgurun, tereyağının ve yoğurdun birbirine kavuştuğu, Anadolu mutfağının en sade ama en derin aşk hikâyelerinden biridir.

Bu mutfak gösterişli değildir ama derin hikâyesi vardır.

Dokunmak: Bulanık ve Göçlerin İzleri

Muş’un kültürel zenginliğini anlamak için özellikle Bulanık ilçesine bakmak gerekir.

Cumhuriyet döneminde bölgeye gelen Terekeme Türkleri, Şavşat göçmenleri ve Kafkas kökenli topluluklar burada yerleşmiş ve bölgenin kültürünü şekillendirmiştir.

Terekemeler özellikle müzik, folklor ve geleneksel yaşam kültürüyle Doğu Anadolu’nun kültürel dokusuna önemli katkılar yapmıştır.

Bulanık’ın köylerinde dolaşırken sadece taş ve kerpiç evlere dokunmazsınız; Ahıska Türklerinin yüzyıllık yası dokunur kalbinize. Rüzgârın taşıdığı o hüzün, sadece bir geçmişin değil; sürgünün, hasretin ve koparılan yurtların sessiz hatırasıdır.

Böylece Anadolu’nun göçlerle şekillenmiş hüzünlü ama mağrur kültürüne dokunursunuz.

Son Söz

Muş Doğu Anadolu’da bir turizm vitrini olmayabilir.

Ama Anadolu’yu anlamak isteyen biri için çok güçlü bir hikâyedir.

Muş’un kültürel kimliği elbette yalnızca Türk göçleriyle şekillenmiş değildir. Bölgenin asli unsurlarından biri olan Kürt kültürü de Muş’un folklorunda, müziğinde, sözlü anlatı geleneğinde ve gündelik hayatında çok güçlü bir yer tutar. Dengbêj geleneği, uzun havaya yaslanan hüzünlü anlatım biçimi, düğünlerdeki govend ritmi, ağıtlar, kılamlar ve kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü hafıza, bu coğrafyanın ruhunu tamamlayan temel parçalardandır. Muş’u gerçekten anlamak isteyen biri, bu şehrin kültürünü tek bir çizgide değil; Türk, Kürt, Kafkas ve yerel Anadolu unsurlarının iç içe geçtiği zengin bir medeniyet dokusu olarak okumalıdır. Çünkü Muş’un gücü tam da buradadır: farklı hafızaları aynı ovada taşıyabilmesinde.

Malazgirt’in tarihi,
Kafkas göçlerinin kültürü,
Azeri mutfağının lezzeti,
Bir Kürt düğünündeki Xarzan oyunu

Bulanık’ın türkülerinden gelen ses gibi….

Dağ başında bir gül gibi
Boynu bükük kalan yarim
Dikenleri yüreğime
Acımadan salan yarim

Berivanım dağ çiçeğim
Birgün sana geleceğim
Aşiretin töresini
Senin ile yeneceğim

Berivanım Berivanım
Köy kokulu dağ ceylanım

Hepsi aynı şehirde birleşir.

Bazen bir destinasyonu anlamak için lüks resortlara değil,
bir ovaya ve o ovanın taşıdığı tarihe bakmak gerekir.

Ve Muş Ovası size şunu hatırlatır:

Anadolu’nun hikâyesi hâlâ yazılmaya devam ediyor.